Michel Bruneau

Ο ρόλος της «εικονογραφίας» στη μετάδοση της ταυτότητας και της μνήμης των Ποντίων Ελλήνων στους κόλπους των προσφύγων της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης στην Ελλάδα και στη Διασπορά

Οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και της ανατολικής Θράκης μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας (1923) δεν αποτελούν ένα ομοιογενές σύνολο από τότε που εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα και στις γενιές που ακολούθησαν μέχρι σήμερα. Ανάλογα με την περιοχή προέλευσής τους διακρίνονται σε: Μικρασιάτες, Θράκες, Πόντιους και Καππαδόκες, κατά σειρά στατιστικής σπουδαιότητας. Οι Πόντιοι είναι εκείνοι που έχουν το μεγαλύτερο αριθμό συλλόγων, μνημείων και εκδηλώσεων μνήμης παρόλο που δεν είναι οι πιο πολυάριθμοι. Θα εξετάσουμε το ζήτημα αυτό σε σχέση με την ικανότητά τους να δημιουργούν μια «εικονογραφία» (υπό την έννοια του J. Gottmann) εξαιρετικού πλούτου, που βασίζεται στην θρησκευτική και πολιτική τους ιστορία, στη λαογραφία τους και στην ιδιαιτερότητα του πολιτισμού τους στους κόλπους του ελληνισμού.

Κώστας Δημ. Κονταξής

Το δώρο στα ποντιακά παραμύθια

«Το δώρο στα ποντιακά παραμύθια» είναι το αντικείμενο της ανακοίνωσης. Στόχος της να αναδείξει τη λειτουργία του δώρου στο παραμύθι, αγαπημένο παιδί του προφορικού λόγου, στη ζωή των Ποντίων, των οποίων η ψυχή είναι καθάρια ελληνική, από τις καθαρότερες που μπόρεσε να διασώσει ο ελληνισμός ανάμεσα στις τρικυμίες της ιστορίας. Ο Μ. Γ. Μερακλής θεωρεί ότι τα δώρα υπάρχουν στα παραμύθια ως ένα στοιχείο δράσης, κατευθύνουν και θέτουν σε κίνηση τον ήρωα ή την ηρωίδα, αισθητοποιούν τον σύνδεσμό τους με όλες τις άλλες ενδοκοσμικές και υπερβατικές μορφές. Το παραμύθι μπορεί να κρύβει μέσα του μια παγκοσμιότητα, αλλά η συγκεκριμένη κάθε φορά πραγμάτωσή του μπορεί κατά τη Μαριάνθη Καπλάνογλου να γίνει μόνο στα όρια μιας κοινότητας ανθρώπων κάτω από συγκεκριμένους γεωγραφικούς, ιστορικούς και πολιτισμικούς όρους, που επηρεάζουν και την ίδια την παραμυθιακή δομή.

Δέσποινα Δαμιανού

Η γυναίκα ως αντίπαλος του ήρωα στα παραμύθια του Πόντου

«…για τ’ εκείνο κ’ εθέλινα τα κορίτσα, τέρ τ’ εποίκε σε.» Η γυναίκα, οι άλλοι ήρωες και ο αφηγητής στα παραμύθια του Πόντου της συλλογής του R.M.Dawkins.

Μέσα από το θέμα της ανακοίνωσης αυτής διερευνάται και παρουσιάζεται ο ρόλος της γυναίκας στο σύνολο των παραμυθιών που καταγράφηκαν από τον Ντώκινς το 1914 στα Σούρμενα και τον Όφη και δημοσιεύθηκαν στο Αρχείον Πόντου.

Παρόλο ότι οι ήρωες και οι ρόλοι τους είναι καθορισμένοι στα μαγικά παραμύθια σύμφωνα με την μορφολογική ερμηνευτική προσέγγιση του Προπ, μένουν πάντα περιθώρια να διατυπωθούν ειδικότερες παρατηρήσεις σχετικά με το πώς διαμορφώνονται οι συμπεριφορές των ηρώων πέρα από τη φορμαλιστική οπτική. Οι αφηγητές ως φορείς μιας συγκεκριμένης ιστορικής και κοινωνικής συνθήκης συνηθίζουν να ενσωματώνουν στη δράση των παραμυθιακών ηρώων στοιχεία των αντιλήψεων και του καθημερινού βίου άλλοτε άμεσα αναγνωρίσιμα από το κοινό κι άλλοτε περιβεβλημένα από τον μανδύα του μαγικού στοιχείου της παραμυθιακής αφήγησης. Οι γυναίκες στα συγκεκριμένα παραμύθια είναι δυναμικές, εκδικητικές και συχνά κακιές ακόμη και σε ρόλους οι οποίοι «απαιτούν» μια παθητική συμπεριφορά. Λειτουργούν πολύ συχνά σε σχέση με τον ήρωα ανταγωνιστικά όχι σ’ ένα ρόλο καθαρού ανταγωνιστή αλλά συνήθως ενσωματώνοντας αυτό το ρόλο στον τυπικό δικό τους. Κατά πόσον η εικόνα της δυναμικής, διεκδικητικής γυναίκας ανταποκρίνεται στη ρεαλιστική συμπεριφορά της γυναίκας του ιστορικού Πόντου είναι επίσης προς διερεύνηση.

Γεώργιος Θανόπουλος

Τυπικά ποιητικά σημεία κοινά στο «Διγενή Ακρίτη» Escorial και στις ποντιακές παραλλαγές του ηρωικού τραγουδιού «του υιού του Ανδρονίκου»

Στην ανακοίνωση γίνεται ενδεικτικά παράθεση παραδειγμάτων από τις ποντιακές παραλλαγές του ηρωικού τραγουδιού «του υιού του Ανδρονίκου» σε συστηματικές κατηγορίες, όπως έχουν προσδιοριστεί από την έρευνα, προκειμένου με την επεξεργασία τους να σχηματιστεί μια πιο ξεκάθαρη εικόνα της βαθύτερης ποιητικής σχέσης του «Ακρίτη» Escorial με το τραγούδι «του υιού του Ανδρονίκου» και με τη λαϊκή παράδοση γενικότερα.

 Παρατίθενται ενδεικτικά κοινοί λογότυποι – στίχοι ολόκληροι, φόρμουλες α΄ και β΄ ημιστιχίου, – αλλά και άλλα τυπικά ποιητικά στοιχεία – «αλλόμορφα», «σημεία του ίδιου τύπου», «παραλλαγές σημείου», – για να αποκαλυφθούν τα στοιχεία ποιητικής κατασκευής του «Ακρίτη» Escorial. Η παράθεση καταδεικνύει έναν ικανό αριθμό κοινών ποιητικών σημείων ανάμεσα στα δύο έργα και αποκαλύπτεται ότι ο τρόπος συγκρότησης του κειμένου του «Ακρίτη» Escorial είναι παρόμοιος με τον τρόπο συγκρότησης της προφορικής επικής ποίησης του Πόντου.

Walter Puchner

Θεατρικές παραστάσεις γύρω από τον Εύξεινο Πόντο (πριν το 1922)

Με κέντρο εκκίνησης την Κωνσταντινούπολη επαγγελματικοί και ημιεπαγγελματικοί θεατρικοί θίασοι έδιναν τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου και τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα θεατρικές παραστάσεις στις ελληνικές κοινότητες γύρω από τον Εύξεινο Πόντο, στο βόρεια Βαλκάνια την Οδησσό, την Κριμαία, στους πρόποδες του Καυκάσου, τη Γεωργία, τις βόρειες ακτές της Μικρασίας και την ενδοχώρα, ακόμα και σε μικρές κοινότητες. Ταυτόχρονα παρατηρείται, ειδικά μετά το 1900, έντονη ερασιτεχνική δραστηριότητα σε μορφή οργανωμένων θεατρικών παραστάσεων ή και σχολικών και εθνικών εορτών για φιλανθρωπικούς σκοπούς ή και σε μορφή εράνου για το ελληνικό σχολείο της κοινότητας.

Θεοδόσιος Κυριακίδης

Λαϊκές δοξασίες για τις επιδημικές ασθένειες και τις θεραπείες τους στον Πόντο.

Στην παρούσα πρόταση θα παρουσιαστεί ο αντίκτυπος των επιδημικών ασθενειών (χολέρα, πανούκλα) στην κοινωνία και τη λαϊκή συνείδηση των Ελλήνων του Πόντου. Οι κοινωνίες, ιδιαίτερα του αγροτικού χώρου, με προκαταλήψεις, δεισιδαιμονίες και άλλες προλήψεις, αντιμετώπιζαν με ιδιαίτερο τρόπο τις διάφορες επιδημίες που ενέσκυπταν πολύ συχνά στην περιοχή. Οι απλοϊκοί κάτοικοι, κυρίως των χωριών, πίστευαν πως η πανώλη, που της είχαν δώσει το όνομα «γουρζουλάς» είχε μορφή τέρατος με ανθρωπόμορφα χαρακτηριστικά. Επιπλέον για τη θεραπεία έπρεπε να ζητηθεί το έλεος συγκεκριμένων αγίων, ιδιαίτερα του Αγίου Θεόδωρου ή του Αγίου Χαράλαμπου. Το φαινόμενο οι άνθρωποι να εναποθέτουν τις ελπίδες τους στους Αγίους και να πιστεύουν στην ιαματική τους δράση παρατηρείται σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις επιδημιών από το μεσαίωνα μέχρι και τον 20 ο αιώνα. Άλλωστε πολλές φορές η εμφάνιση επιδημίας συνοδεύεται με μεταφυσικές ερμηνείες που συνδυάζονται με την πεποίθηση ότι η επιδημία είναι ένα είδος τιμωρίας τους από τον Θεό λόγω των αμαρτιών τους.

Θανάσης Β. Κούγκουλος

Μια συμμορία ληστών στον Πόντο του 19ου αιώνα από το μυθιστόρημα «Τα δράματα της Κωνσταντινουπόλεως» του Κ. Δ. Γουσσόπουλου

Ο Κωνσταντίνος Δ. Γουσσόπουλος από τα Άγραφα της Θεσσαλίας φοιτά στη Μεγάλη του Γένους Σχολή (1883), σπουδάζει ιατρική, διορίζεται διευθυντής του Εθνικού Φρενοκομείου στο Επταπύργιο της Κωνσταντινούπολης, είναι ταμίας της Αδελφότητας «Ορθοδοξία» στην ενορία της Παναγίας Καφατιανής του Γαλατά και δημοσιεύει ιατρικές μελέτες, διδακτικά βιβλία και διηγήματα. Το 1888 τυπώνει στην Κωνσταντινούπολη το τετράτομο λαϊκό μυθιστόρημά του Τα δράματα της Κωνσταντινουπόλεως, το οποίο ανήκει στην κατηγορία των «Αποκρύφων», δηλαδή των μυθιστορημάτων που εστιάζουν στην αθλιότητα των χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων των μεγάλων πόλεων και στην εγκληματική δραστηριότητα του υπόκοσμου.

O κεντρικός ήρωας, ο εργάτης Δημήτριος, για να τιμωρήσει την μοιχαλίδα σύζυγό του Αγγελική, αλλάζει συνεχώς ταυτότητες, συστήνει τη σπείρα κακοποιών «εταιρεία του σιδηρού δακτυλιδίου» και διαπράττει τρομερά εγκλήματα στην Κωνσταντινούπολη. Μία από τις μυστικές ταυτότητες του Δημητρίου είναι του καπετάν Γιάννη, που αναλαμβάνει την αρχηγία της συμμορίας του Οθωμανού ληστάρχου των ορέων της Ανατολής, των κατά μήκος της νοτίου ακτής του Ευξείνου εκτεινομένων, του φοβερού Κοτσαμάνογλου. Στην ανακοίνωσή μας εξετάζουμε αυτό το ληστρικό επεισόδιο του μυθιστορήματος, που εκτυλίσσεται γύρω στα 1860 στα βουνά των Κοτυώρων (Οδρού), της Σαμψούντας και της Κερασούντας του Πόντου και στα ορεινά χωριά της περιοχής, που είναι βεβυθισμένα εντός της εσπερινής ομίχλης. Παρότι το μυθιστόρημα του Γουσσόπουλου κατατάσσεται στα«Απόκρυφα», ερευνάται η σημασία της εν λόγω αναφοράς του -στη συμμορία των ληστών του Πόντου- στο πλαίσιο της εξέλιξης του ελληνικού ληστρικού μυθιστορήματος.

Μυροφόρα Ευσταθιάδου

Τα λαογραφικά στοιχεία της εφημερίδας «Εποχή» της Τραπεζούντας (1918-1921)

Ανάμεσα στο δημοσιογραφικό και πολιτικό λόγο του εκδότη και δημοσιογράφου Νίκου Καπετανίδη, ανιχνεύει κανείς πρωτογενές υλικό, που αντανακλά την κοινωνική, εκπαιδευτική και εμπορική ζωή της ελληνικής κοινότητας Τραπεζούντας, κατά τα έτη έκδοσης της εφημερίδας «Εποχή» (1918-1921). Στην παρούσα ανακοίνωση εξετάζεται η λαογραφική ταυτότητα της εν λόγω εφημερίδας και εν τέλει η αμφίδρομη επικοινωνία τύπου και λαογραφίας, μέσω παραδοσιακών λαογραφικών θεμάτων (δημοτικά τραγούδια, παροιμίες, ευτράπελες διηγήσεις κ.ά.) και άλλων αγγελιών (αφίξεις, αναχωρήσεις, έρανοι, προαγωγές) και κοινωνικών εκδηλώσεων (γάμοι, κηδείες, συναθροίσεις), στις οποίες απεικονίζεται ο οικογενειακός και κοινωνικός ιστός των Τραπεζουντίων, λίγο πριν τον ξεριζωμό.

Μανόλης Γ. Βαρβούνης

Λαϊκή λατρεία και παραδοσιακή θρησκευτικότητα στην Κελόνσα της περιφέρειας Σουρμένων του Πόντου

Στην ανακοίνωση αυτή μελετώνται τα έθιμα και οι τελετουργίες του κύκλου της ζωής των κατοίκων του χωριού Κελόνσα, της περιφέρειας Σουρμένων, με βάση αρχειακές καταγραφές του Κέντρου Μικρασιατικών Μελετών. Οι εθιμικές μορφές που παρουσιάζονται εξετάζονται συγκριτικά, με βάση τη σχετική βιβλιογραφία, και τοποθετούνται στον ετήσιο εορτολογικό κύκλο, ως κομμάτια μιας ενιαίας αντίληψης για τον κόσμο. Συνδέονται με τον τόπο που επιχωρίαζαν και τον χρόνο κατά τον οποίο καταγράφηκαν, και ερμηνεύονται με βάση ανάλογες τελετουργικές εκδηλώσεις της ευρύτερης περιοχής της Μικράς Ασίας και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Σε τελική ανάλυση, μέσα από την ανακοίνωση αυτή εξετάζεται το τοπικό εθιμικό ρεπερτόριο και αποκρυσταλλώνονται οι ιδιομορφίες της τοπικής παραδοσιακής θρησκευτικής συμπεριφοράς των κατοίκων, ως συμβολή στην μελέτη της θρησκευτικής λαογραφίας των Ελλήνων κατοίκων του Πόντου, την εποχή πριν τον βίαιο και αιματηρό ξεριζωμό από εκεί του ελληνικού πληθυσμιακού στοιχείου.

Αχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης

Ποντιακό μουσικολαογραφικό υλικό στο περιοδικό Χρονικά του Πόντου

Στο μηνιαίο λαογραφικό περιοδικό Χρονικά του Πόντου (όργανο του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί»), που εκδιδόταν στην Αθήνα από το έτος 1943 και εξής, εντοπίζονται κάποιες ενδιαφέρουσες πρωτόλειες μουσικολαογραφικές συμβολές του μετέπειτα ευρύτερα γνωστού διδασκάλου της βυζαντινής μουσικής Σίμωνος Καρά. Ο Καράς φαίνεται ότι εξαρχής ενίσχυσε την εν λόγω εκδοτική προσπάθεια του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί», αφού άρθρο του, υπό τον τίτλο «Τι αξίζουν οι ποντιακές παραδόσεις», δημοσιεύεται ήδη στο πρώτο τεύχος του επισημανθέντος περιοδικού, μάλιστα δε με την εξής επισήμανση των εκδοτών του: « κ. Καρς, το ποίου ε ναι γνωστο ο γ νες γι τ ν περίσωση κα διάδοση τ ς θνικ ς μας μουσικς, χει ναλάβει ε γενικ τ θεώρηση στν πόδοση μ βυζαντιν παρασημαντικ ξήντα περίπου ποντιακ ν σμάτων κα τραγουδιν τ ς συλλογς το κ. Ξ(ένου) Ξενίτα [= Ξενοφώντος Άκογλου], πο θ δημοσιεύονται τμηματικ στ περιοδικό μας». Όντως, τα ποντιακά αυτά δημοτικά τραγούδια δημοσιεύθηκαν σποράδην στο περιοδικό, πάντοτε υπό την ένδειξη: «Ποντιακ Μουσική», συνοδευμένα μάλιστα από πλήρη τα ποιητικά κείμενά τους, με προσθήκη ενίοτε (σε σχετικές υποσημειώσεις) και περαιτέρω, λαογραφικού χαρακτήρα, σχολίων. Στην παρούσα ανακοίνωση, τα ποιητικά και μουσικά κείμενα των παραπάνω ποντιακών τραγουδιών όχι μόνον επισημαίνονται και σχολιάζονται αλλά και προετοιμάζονται επιμελώς για μιαν (χρήσιμη, οπωσδήποτε, σήμερα) συλλογική εδώ επανέκδοσή τους.

Ζωή Κανιά – Ρέα Κακάμπουρα

Η ποντιακή προσφυγική κοινότητα Κομνηνοί (Χασάνι) στο Ελληνικό Αττικής (1923-1942): Από την εγκατάσταση και την αποκατάσταση στη δεύτερη προσφυγιά

Η παρούσα εισήγηση εστιάζει στην ιστορική και λαογραφική έρευνα της κοινότητας Κομνηνοί (Χασάνι), που συνέστησαν Πόντιοι πρόσφυγες στο Ελληνικό Αττικής το 1923, στην περιοχή που βρίσκεται σήμερα η εγκαταλελειμμένη πίστα του πρώην Αεροδρομίου Αθηνών. Ειδικότερα εξετάζεται η ιστορία της εγκατάστασης των προσφύγων στην περιοχή, ξεκινώντας από την αρχική τοποθέτηση, η οποία σε διάστημα μόλις δέκα εννέα (19) ετών εξελίχθηκε σε πλήρη αποκατάσταση, οικοδομώντας μία νέα κοινότητα, που παρείχε στους κατοίκους της ένα σύγχρονο πλέγμα κοινωνικών παροχών και υπηρεσιών, όπως για παράδειγμα φαρμακείο, ιατρείο, σχολείο, εκκλησία, αθλητικές εγκαταστάσεις κ.ά. Η εγκατάσταση των προσφύγων συντέλεσε στη συγκρότηση μίας νέας πολιτιστικής ταυτότητας των κατοίκων, η οποία συνέδεε τον ποντιακό πολιτισμό με τον τόπο της κοινότητας. Η αποκατάσταση αυτή δεν διήρκεσε πολύ, καθώς το ελληνικό κράτος οικοδόμησε στην περιοχή το πρώτο Πολιτικό Αεροδρόμιο Αθηνών το 1937, ενώ το 1942 η περιοχή εκκενώθηκε και η κοινότητα καταργήθηκε, κατόπιν εντολής της γερμανικής δύναμης κατοχής, οδηγώντας τους κατοίκους της σε δεύτερη προσφυγιά. Η μελέτη της κοινότητας διενεργήθηκε αξιοποιώντας πρωτογενές αρχειακό και αφηγηματικό υλικό από κατοίκους και απογόνους τους, που αναδεικνύει μνήμες της εμπειρίας της καθημερινής ζωής των Ποντίων προσφύγων κατοίκων της κοινότητας Κομνηνοί.

Νάντια Μαχά-Μπιζούμη

 «Απ’ τα κορίτσια της Μέριμνας»: Τα χειροτεχνήματα της Μέριμνας Ποντίων Κυριών ως δείκτες εργασιακών σχέσεων, κοινωνικών αξιών και πολιτισμικών πρακτικών.

Τα λευκά και χρωματιστά κεντήματα του Μουσείου της Μέριμνας Ποντίων Κυριών αποτελούν χειροτεχνήματα με ταυτότητα, πολύσημα ιστορικά αντικείμενα με αισθητικό και συμβολικό χαρακτήρα. Πρόκειται για χειροτεχνήματα  εργαστηριακής  παραγωγής,  στην  επιφάνεια  των οποίων αποτυπώνονται εργασιακές σχέσεις, κοινωνικές αξίες και συμπεριφορές, πολιτισμικές και καταναλωτικές πρακτικές. Με βάση το συγκεκριμένο υλικό, η έρευνα, αξιοποιώντας τις νεότερες θεωρίες του υλικού πολιτισμού, θα στραφεί στην ανάδειξη της δυναμικής εμπλοκής των αντικειμένων στην κοινωνική και ιστορική ζωή των ανθρώπων, και στην καταγραφή των σχέσεων  που  αναπτύσσονται  ανάμεσα  στους  ανθρώπους  με  σημείο  αναφοράς  τα  ίδια.  Τα κεντήματα της Μέριμνας, ενταγμένα στο ιστορικό πλαίσιο της παραγωγής τους, αφηγούνται την ιστορία του σωματείου και των ανθρώπων του, από την ίδρυση του στην Τραπεζούντα και την ανασύστασή του στη Θεσσαλονίκη, έως και τη λειτουργία του στις μέρες μας, και θέτουν προς μελέτη μια σειρά από ζητήματα που σχετίζονται: α) με την χειροτεχνική παραγωγή στο πλαίσιο της σωματειακής εργαστηριακής οργάνωσης που άνθισε στην Ελλάδα στις αρχές του 20ού αιώνα, β) με το κοινωνικό έργο της Μέριμνας και τη λειτουργία της ως πρότυπο κέντρο εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης, γ) με την επίδραση που άσκησαν οι ιστορικές και οι κοινωνικές αλλαγές στην παραγωγή του εργαστηρίου της Μέριμνας, δ) με την κατανάλωση των χειροτεχνημάτων ως κοινωνική πρακτική: προικιά – δώρα γάμου, ε) με τις σχέσεις που αναπτύχθηκαν γύρω από την παραγωγή των χειροτεχνημάτων ανάμεσα στον κόσμο των μεγαλοαστών και τον κόσμο των εργαζόμενων γυναικών.

Μαρία Βεργέτη

Συλλογική ταυτότητα του ποντιακού ελληνισμού στο ελληνικό κράτος: Το ταξίδι έξι γενιών σε εκατό χρόνια (1919-2019)

H συλλογική ταυτότητα περιλαμβάνεται στα αντικείμενα έρευνας των κοινωνικών επιστημών που παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο. H αλληλεπίδραση των κοινωνικών ομάδων διαμορφώνει τον κόσμο μας. Κάθε ομάδα έχει συλλογική ταυτότητα. Ως συλλογική ταυτότητα ορίζεται το συναίσθημα ταύτισης των μελών της ομάδας («οι δικοί μου άνθρωποι», οι άνθρωποι που με περιβάλλουν προστατευτικά) και η δράση για την ομάδα. Η αλληλεπίδραση της ταύτισης και της δράσης δίνει απάντηση στο ερώτημα «Ποιοι είναι και τι είναι τα μέλη της ομάδας;» Αυτή η απάντηση μπορεί να διαφέρει για τον ίδιο πληθυσμό στην πορεία του χρόνου. Ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα οδηγούν σε αλλαγή των κοινωνικών ορίων και των πολιτισμικών προτύπων των ομάδων. Οι Έλληνες του Πόντου καταφεύγουν κυρίως στο ελληνικό κράτος μετά από τους διωγμούς και τη βίαιη καταστροφή των κοινοτήτων τους στον Μικρασιατικό Πόντο την περίοδο 1914-1924. Στην Ελλάδα διατηρούν τη συλλογική τους μνήμη και παρουσιάζουν μορφές δράσης που διαφέρουν από γενιά σε γενιά. Στην εισήγηση παρουσιάζονται συμπεράσματα διδακτορικών διατριβών που βασίζονται στη διεθνή βιβλιογραφία, όσον αφορά τις θεωρίες για τις συλλογικές ταυτότητες, και ταυτόχρονα μελετούν την ταυτότητα διαφορετικών γενιών, από την πρώτη (την «προσφυγική» γενιά) μέχρι την έκτη (τη γενιά των παιδιών του 21 ου αιώνα).

Ιωάννης Κασκαμανίδης

«Τ΄ εμέτερα τα τραγωδίας»: Τραγουδώντας τη μνήμη, την ταυτότητα και την ιστορία

Στην εισήγηση αυτή εστιάζουμε στους στίχους των ποντιακών τραγουδιών και εξετάζουμε τα στοιχεία εκείνα που σχετίζονται με τη μνήμη, την ταυτότητα και την ιστορία των Ποντίων. Διερευνούμε τους τρόπους με τους οποίους αυτή η προφορική παράδοση συμβάλλει στη μετάδοση της μνήμης, τη συγκρότηση και τη μετεξέλιξη της ποντιακής ταυτότητας και διαμορφώνει μια αφήγηση για το παρελθόν, άρρηκτα συνδεδεμένη με τις ανάγκες και τα αιτήματα του παρόντος, αλλά και του μέλλοντος. Αλλά και αντίστροφα: πώς το παρόν και το προσδοκώμενο μέλλον καθορίζουν τους βασικούς άξονες της προφορικής παράδοσης. Θα δείξουμε πώς αποτυπώνονται οι παραπάνω διαδικασίες στον ποντιακό στίχο, με παραδείγματα που επιλέχθηκαν από συγκεκριμένο δείγμα ποντιακών τραγουδιών.

Ketevan Lortkipanidze – Nato Akhalaia

Mutual Influences of Greek and Kartvelian dialects

For centuries in the Pontus region, Greeks and one of the Kartvelian tribes – Lazis lived together. Their coexistence and cultural relations were reflected in the vocabulary of these people. Two different dialects were created as a result of Greek and Laz language interference:

1. Pontic dialect of the Greek language has been separated from the literary Greek and its dialects. This dialect is considered by some scientists as ‘Pontic-laz’, couse of great number of Lazian loanwords in it.

2. Atina dialect of Laz language, which most of all has moved from Kartvelian dialects. In the Pontic dialect for producing the ethnonyms in plural number were used suffixes of Kartvelian origin, such as: possessive –Ian and -T producer of plural number. For example: Laziant, Armenaant, Rusiant.

In the report we will talk about the Laz lexical units fixed in Pontic dialect of Greek language. And on the other hand about Greek borrowings in Laz dialects. We also will focus on ways of borrowing and types of loanwords.

Arzu Eker Roditakis

Travelling Memories of Pontus: A Translational Focus on a Greek-Turkish Textual Exchange

The Greek-Turkish Population Exchange left profound traces in the memory of the people who left as well as who stayed. The case of Pontic Greeks, many of whom had been forced to leave their homeland long before the Exchange, is no exception. One way of communication for Greeks and Turks is through texts of cultural memory travelling back and forth in translation. This study will focus on two such texts, one from either side that was translated and published in the other: Tamama by Yorgos Andreadis, as an example of life-writing, and Kutsal İkona (The Holy Icon), a historical novel by Turgay Bostan. Tamama was later adapted/translated into a film, Bulutları Beklerken (Waiting for the Clouds) by Yeşim Ustaoğlu, which will be considered an intersemiotic translation of Tamama, hence, of the same cultural memory. The study will focus on the source texts and their respective target texts as localized versions of the same cultural memory and explore the characteristics of localization, seeking answers to questions like what features of the memory are maintained and/or reinforced, and which are suppressed or omitted, and how the texts were recontextualized for respective Greek and Turkish readers.

Αναστασία Στεφανίδου

Τραύμα, Μνήμη και Διασπορά στην Ελληνοαμερικανική Λογοτεχνία

Η εργασία μου θα αναζητήσει την πολύπλευρη και σύνθετη «ιστορική αλήθεια» όπως αυτή μεταφέρεται και ερμηνεύεται μέσα από την προσωπική μνήμη του τραύματος και της νοσταλγίας για τη χαμένη, αλλά πολύ ζωντανή πατρίδα, σε επιλεγμένα κείμενα της ελληνοαμερικανικής λογοτεχνίας. Συγκεκριμένα, η εργασία μου θα συζητήσει τη διαπραγμάτευση της νοσταλγίας και τις κατασκευές της μνήμης για μια συχνά εξιδανικευμένη πατρίδα, την επανεγγραφή της ταυτότητας του πρόσφυγα και μετανάστη σε μια κατά βάση αφιλόξενη Αμερική του πρώτου μισού του 20 ου αιώνα, αλλά και τη διαλεκτική σχέση μεταξύ μιας εξοντωτικής και τραυματικής εξορίας και του «ανήκειν» σε μια μοντέρνα και δυτική κοινωνία και κουλτούρα. Θα εξεταστούν κείμενα όπως η βιογραφία Ούτε το Όνομά μου (2000) της Thea Halo που περιγράφει την προσωπική μαρτυρία της μητέρας της συγγραφέα που έζησε τον βίαιο ξεριζωμό των Ποντίων και άλλων χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας πριν μετοικήσει στην Αμερική˙ μερικά από τα διηγήματα της Θεανώ Παπάζογλου Μάργαρη (1906-1991), εξέχουσας μορφής της ελληνικής διασποράς στην Αμερική, βραβευμένης από την Ακαδημία Αθηνών και αναγνωρισμένης από το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης, η οποία αναζητά στιγμές προσωπικής λύτρωσης μέσα στον χαοτικό κόσμο των διωγμών στη Μικρά Ασία˙ και το μυθιστόρημα Πέρα από το Αιγαίο (1994) του γνωστού σκηνοθέτη του κινηματογράφου και θεάτρου Elia Kazan όπου ο πρωταγωνιστής, Έλληνας μετανάστης στην Αμερική, επιστρέφει στη Μικρά Ασία για να βοηθήσει και ιδανικά να ανατρέψει την καταστροφή του 1922.

Θωμάς Σαββίδης

Η φιλοσοφία της ποντιακής διατροφής

Η διατροφή αποτελεί πρώτιστη βιολογική αναγκαιότητα. Είναι η βασικότερη λειτουργία του ανθρώπου, ταυτόσημη με τη ζωή. Μέσω αυτής μπορεί να μελετηθεί η ζωή και να καθορισθούν οι σχέσεις των ανθρώπων. Η πληθώρα αποφθεγμάτων, γνωμικών ή παροιμιών που αναφέρονται στη διατροφή στόχο έχει την αποτελεσματική διδαχή της λαϊκής σοφίας με παράδειγμα την ζωτικότερη ανθρώπινη λειτουργία, γνώριμη βιωματικά στον καθένα. Στον γεωγραφικό χώρο του Πόντου και με όχημα τη διατροφή προάγονται με αλληγορικό ή σκωπτικό λόγο αλήθειες, μηνύματα, εμπειρίες για να διδάξουν, να σχολιάσουν ή να παραδειγματίσουν. Με εκφράσεις ειλημμένες από τη διατροφή διδάσκεται πειστικά στις ευρύτερες μάζες το ηθικό, το δίκαιο και το ορθό ενώ σε άλλες περιπτώσεις σατιρίζονται πράξεις και έργα των ανθρώπων. Οι αποδέκτες κατανοούν απόλυτα αυτά τα μηνύματα καθόσον το παράδειγμα της διατροφής είναι οικείο σε όλους ανεξαιρέτως. Μέσω αυτής μεταγγίζεται από γενιά σε γενιά η λαϊκή ποντιακή θυμοσοφία, ίσως πιο αποτελεσματικά από άλλες διδακτικές πρακτικές.

Γιώργος Κούζας

Η συναισθηματική γεωγραφία της αγοράς των Ποντίων στην Καλλιθέα Αττικής. Σύντομη συμβολή στη διερεύνηση της ποιητικής του λαϊκού πολιτισμού

Η ανακοίνωση εστιάζει σε μια περισσότερο φιλοσοφική και ποιητική προσέγγιση του λαϊκού πολιτισμού και πιο συγκεκριμένα ενός καθημερινού κοινωνικού και οικονομικού φαινομένου, όπως είναι η αγορά των Ποντίων στην Καλλιθέα. Ειδικότερα, θα εστιάσουμε στη γεωγραφία των συναισθημάτων, που δημιουργούνται στους επισκέπτες, αλλά και τους πωλητές της αγοράς των Ποντίων στην Καλλιθέα. Τα συναισθήματα είναι εφήμερα μεν ως διαδικασία, καθώς δημιουργούνται σε ορισμένες συνθήκες και βάσει συγκεκριμένων ερεθισμάτων, εντούτοις χαρακτηρίζονται από διάρκεια, καθώς συνδέονται με τη μνήμη και σε μεγάλο βαθμό νοηματοδοτούν τις πράξεις και τις κινήσεις των ανθρώπων. Ειδικότερά θα μας απασχολήσουν αφενός πώς δημιουργούνται συναισθήματα στους ανθρώπους μέσα από τις εικόνες, τους ήχους, τις μυρωδιές, τη δόκιμη φαγητών και την αφή αντικειμένων στην αγορά και αφετέρου ποια είναι η ανακλητική της μνήμης λειτουργία που ενεργοποιείται μέσα από σημαντικά ποντιακά σύμβολα, «φωνήεντα αντικείμενα», που συχνά αγνοούμε ή τα προσπερνούμε ως «ασήμαντα» (οικογενειακές φωτογραφίες, οικογενειακά σύμβολα, αντικείμενα που προέρχονται από τον Πόντο και βρίσκονται συνήθως κοντά στο ταμείο της κάθε επιχείρησης). Παράλληλα, θα δοθεί έμφαση και στη συμβολική σημασία των προφορικών αφηγήσεων και πώς οι αφηγήσεις καθημερινών ανθρώπων δημιουργούν νοσταλγία για τους παλιότερους αλλά και ταυτόχρονα παρακινούν τους νεότερους ώστε να ασχοληθούν με τον ποντιακό λαϊκό πολιτισμό.

Γιώργος Κατσαδώρος – Αφροδίτη-Λήδια Νουνανάκη

Η εικόνα των Ποντίων στην ψηφιακή λαογραφία: η περίπτωση των μιμιδίων (memes)

Είναι πλέον αδιαπραγμάτευτο ότι βρισκόμαστε, ιδίως με την έλευση της νέας χιλιετίας, σε μια εποχή, όπως προφητικά είχε αποκαλέσει ο Ong, «δευτερογενούς προφορικότητας». Οι πρακτικές που διαδέχθηκαν την τυπογραφία, κυρίως το αλληλεπιδραστικό Web 2.0, όντως σηματοδοτούν μια επιστροφή στην προφορικότητα, καθώς συμπληρώνουν το γραπτό κείμενο με στοιχεία παραγλωσσικά. Η μεταγλώσσα λοιπόν των σύγχρονων μέσων έχει δώσει τη δυνατότητα τόσο για την επανεμφάνιση και «αναζωογόνηση» στοιχείων του λαϊκού πολιτισμού που, βασιζόμενα σε προφορικές κυρίως λειτουργίες, είχαν ατονήσει ή τοπικά περιοριστεί όσο και για την εμφάνιση νέων μορφών τους, με αποκλειστικό σχεδόν «βιότοπο» τον ψηφιακό κόσμο. Ένα από τα πιο δημοφιλή νέα στοιχεία αποτελούν τα γνωστά πλέον μιμίδια (memes), όρος που εισήχθη αρκετά νωρίτερα (1976) από τον Dawkins και αφορούσε την εφαρμογή και εξήγηση των εξελικτικών αρχών που χαρακτηρίζουν τα πολιτισμικά φαινόμενα· στη σύγχρονη ωστόσο εποχή με τον όρο αυτό αναφερόμαστε στις οπτικοποιημένες εκφράσεις που μεταφέρουν, μέσω της μιμητικής πρακτικής, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Blank, πτυχές του πραγματικού κόσμου στις κοινότητες των χρηστών του διαδικτύου. Μία τέτοια κοινότητα είναι και η ποντιακή, η οποία εδώ και αρκετές δεκαετίες «ζει» και στον εικονικό κόσμο. Κατ΄ επέκταση εύλογη είναι και η δημιουργία, τροποποίηση, διάδοση, αλλά και διάχυση σχετικών μιμιδίων. Αυτά μπορεί να προέρχονται από όσους συνειδητά καταπιάνονται με θέματα του Πόντου, αλλά και από άλλους που απλώς ασχολούνται για διάφορους λόγους. Στην παρούσα μελέτη επιχειρούμε μια βασική ταξινόμηση των μιμιδίων αυτών και, με την ανάλυση του περιεχομένου τους, την εξακρίβωση της συμβολής τους σε έναν οιονεί αυτοπροσδιορισμό ή ετεροπροσδιορισμό της ποντιακής ταυτότητας.

Σταυρούλα-Βίλλυ Κ. Φωτοπούλου

Η εγγραφή εθιμικού δρώμενου των Μωμό’ερων στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO

Η εγγραφή του εθιμικού δρώμενου των Μωμό’ερων, όπως επιτελείται σε 8 χωριά του νομού Κοζάνης σήμερα, στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας, το 2016, ήταν η αίσια κατάληξη μιας προσπάθειας που είχε αρχίσει από το 2014, αλλά και η έναρξη ενός εγχειρήματος με μεγάλη διάρκεια για τη διαφύλαξη αυτού του στοιχείου της ποντιακής κληρονομιάς, όπως και άλλων σχετικών (στο βαθμό που το επιλέξουν όσοι μετέχουν σε αυτά). Σε αυτή την παρουσίαση θα επιχειρήσουμε να αναδείξουμε τη σημασία της ένταξης εκφράσεων της λαϊκής παράδοσης στο Εθνικό Ευρετήριο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας και στους Διεθνείς Καταλόγους της Σύμβασης για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, τα μέτρα διαφύλαξής τους, αλλά και τους διακριτούς ρόλους που αναλαμβάνουν στο πλαίσιο αυτό οι μέτοχοι των στοιχείων της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, οι επαγγελματίες της πολιτιστικής κληρονομιάς, η διοίκηση και η ακαδημαϊκή κοινότητα.

Η Σύμβαση για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (UNESCO, 2003) έφερε μια μεγάλης κλίμακας επανεξέταση των κυρίαρχων ιδεών για το ρόλο και τη σημασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς στις σύγχρονες κοινωνίες και συνέβαλε στην ανάπτυξη νέων προσεγγίσεων στη διαχείριση και στην προστασία της. Θα εξετάσουμε τα βασικά σημεία της Σύμβασης και, κυρίως, το νέο υπόδειγμα διαχείρισης που αυτή προτείνει αναφορικά με τη λαϊκή παράδοση.

Το Υπουργείο Πολιτισμού, ακολουθώντας την συμμετοχική προσέγγιση στις Δημόσιες Πολιτικές Πολιτισμού που προωθεί η Σύμβαση, αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στο ρόλο των ομάδων των ανθρώπων που ασκούν ή επιτελούν και που μεταδίδουν τα στοιχεία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι περισσότερες εκφράσεις της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που έχουν ήδη εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο ΑΠΚ της Ελλάδας ( http://ayla.culture.gr ) έχουν προέλθει από από τους ίδιους τους μετόχους των στοιχείων της κληρονομιάς. Τα μέτρα διαφύλαξης που πρέπει να συνοδεύουν κάθε εγγραφή επίσης πρέπει να εκφράζουν τη βούληση των μετόχων των στοιχείων της κληρονομιάς και να κινητοποιούν όσα τμήματα της κοινωνίας των πολιτών, της διοίκησης και της ακαδημαϊκής κοινότητας.

Summaries

Michel Bruneau

The role of the « iconography » in the transmission of the Pontic Greeks identity and memory among the Refugees of Asia Minor and Eastern Thrace in Greece and Diaspora

The refugees from Asia Minor and Eastern Thrace following the First World War and the Exchange of Populations between Greece and Turkey (1923) did not constitute a homogeneous group when they settled in Greece and along the generations of their descendants until today. They differ according to their territory of origin: Mikrasiates, Thracians, Pontians, Cappadocians, in order of statistical importance in the census of 1928. The Pontics have the greatest number of associations, monuments and memorials although they are not the most numerous. We will put this in relation with their capacity to constitute an “iconography” (in the sense of J. Gottmann) of an exceptional richness, which is based on their religious and political history, their laography, on the specificity of their culture within Hellenism. This “iconography” has enabled the Pontic people to better transmit their identity and culture to successive generations and to serve as a model for other refugees such as the Thracians.

Kostas D. Kontaxis

The Gift in Pontic Fairytales

The aim of this presentation is to show the role of the gift in fairytales, the beloved child of oral discourse, and in the life of Pontian Greeks, whose soul is purely Greek, among the purest that Hellenism could save through the storms of history. M.G. Meraklis considers that gifts exist in fairytales as an element of action, they direct and set the hero or heroine in motion, sensitize their connection to all the other immanent and transcendental forms. Fairytales could hide a universality inside them. However, according to Marianthi Kaplanoglou, their actualization each time could only occur within the borders of a community of people under specific geographical, historical and cultural terms, which affect the structure of the fairytale itself.

Despoina Damianou

The Woman as the Hero’s rival in Pontic Fairytales

“… that is the reason why I didn’t want girls; look, what happened to you.” The woman, the other heroes, and the narrator in the collection of Pontic fairytales by R. M. Dawkins.

This presentation explores the role of women in all the fairytales recorded by Dawkins at Surmene and Of in 1914 and published in the Pontos Archive.

Although the heroes and their roles are predefined in fairytales according to Propp’s morphological interpretation approach, there is always some room to make more specific remarks on how the heroes’ bevahiour is shaped beyond the formalistic view. Narrators, being carriers of a specific historic and social condition, usually integrate in the fairytale heroes’ action elements of ideas and everyday life, which are either directly recognizable by the audience or surrounded by the cloak of magical element in the fairytale narrative. In these fairytales, women are dynamic, vengeful, and often bad even in roles that “require’ passive behavior. Very often they act competitively vis-à-vis the hero, not in a purely competitor’s role. but usually integrating this role in their typical one. Another issue to be explored is whether the image of the dynamic assertive woman responds to the realistic women’s behavior in historic Pontos.

Giorgos Thanopoulos

Common Typical Poetic Elements between Escorial’s “Digenes Akritas” and the Pontic Variations of the Heroic Andronikos’ Son’s Song

In this presentation we indicatively present examples from the Pontic variations of the heroic Andronikos’ son’s song in systematic categories, as they were defined by research, in order to form a clearer idea of the deeper poetic relation between Escorial’s “Akritas” and the Andronikos’ son’s song as well as folklore tradition in general.  

We indicatively mention common logotypes – full verses, a and b hemistich formulas- as well as other typical poetic elements – “allomorhps,” “points of the same type,” “point variations”- in order to reveal the poetic construction elements of Escorial’s “Akritas.” Based on this, it is concluded that there is a sufficient number of common poetic elements between the two works. It is also revealed that the way Escorial’s text of “Akritas” was written is similar to the way the oral epic poetry in Pontos was formed.

Walter Puchner

Theatrical Performances around Pontos (before 1922)

During the last decades of the 19th century and the first two decades of the 20th century, setting off from Constantinople professional and semi-professional theatrical troops gave theatrical performances to the Greek communities – even to the small ones – around Pontos, the Northern Balkans, Odessa, Crimea, on the foot of Caucasus, Georgia, the northern coasts of Asia Minor and the hinterland. At the same time, especially after 1900, there was intense amateur action having the form of organized theatrical performances, school and national charity celebrations or fund raising events for the Greek school of the community.

Theodosios Kyriakidis

Popular Beliefs about Epidemic Diseases and their Treatment in Pontos

This presentation is about the impact of epidemic diseases (cholera, plague) on the society and popular conscience of Pontian Greeks. The communities, especially those in rural areas, having prejudices and superstitions faced the various epidemics that frequently occurred in the region in a particular way. Naïve people, mainly in the villages, had given the name “gourzoulas” to plague and believed that it was like a monster with human characteristics. Additionally, in order to be healed, one should ask for the mercy of specific saints, in particular Saint Theodoros or Saint Charalampos. This phenomenon, where people place their hopes to Saints and believe in their healing action, is observed in almost all epidemic cases from the Middle Ages to the 20th century. Besides, several times the outbreak of epidemics is accompanied by metaphysical interpretations combined with their conviction that epidemics is a kind of punishment by God for their sins.

Thanasis B. Kougoulos

A Gang of Bandits in Pontos in the 19th century from the Novel The Dramas of Constantinople by K. D. Goussopoulos

Konstantinos D. Goussopoulos from the town of Agrafa in Thessaly attends the Great School of the Nation (1883), studies medicine, is appointed director of the National Mental Institution at Eptapyrgio in Constantinople, is a treasurer of the “Orthodoxy” Brotherhood in the Panagia Kafatiani parish at Galata and publishes medical studies, teaching books and short stories. In 1888 in Constantinople he publishes his four-volume folk novel The Dramas of Constantinople, which belongs to the category of “Occult” novels, that is those novels focusing on the misery of the lower social classes in big cities and the criminal activity of the underworld.

The main hero – Dimitrios, a worker – wants to punish his adulterous wife, Aggeliki. For this reason, he constantly changes identities, sets up the criminal gang called “Iron Ring Society” and commits terrible crimes in Constantinople. One of Dimitris’ secret identities is that of Captain Giannis, who takes over the leadership of the dreadful gang by Kotsamanoglou, an Ottoman bandit in the mountains of the East, along Pontos southern coast. In our presentation we are examining the bandit raid in the mountains of Ordu, in Samsun and in Giresun in Pontos and in the mountainous villages of the region, covered in the evening fog. Although Goussopoulos’ novel is classified as an “Occult” novel, we are examining the importance of mentioning the gang of bandits in Pontos in the framework of the evolution of the Greek rogue novel.

Myrofora Efstathiadou

The Folk Elements of the Newspaper ‘Epochi’ of Trabzon (1918-1921)

In the journalistic and political discourse of Nikos Kapetanidis, publisher and journalist, one can trace primary material reflecting the social, educational, and commercial life of the Greek community in Trabzon during the years the newspaper Epochi was published (1918-1921). This presentation examines the folk identity of Epochi and the two-way communication between the press and folklore, via traditional folk topics (folk songs, proverbs, facetious narrations and others) as well as other announcements (arrivals, departures, fundraising events, promotions) and social events (weddings, funerals, gatherings) where the family and social web of Trabzon residents is depicted, just before the uprooting.

Manolis G. Varvounis

People’s Worship and Traditional Religiousness in Kelonsa at Surmene Region in Pontos

This presentation is about the customs and the life cycle rituals of the residents in the village of Kelonsa, in the region of Surmene, based on the records of the Asia Minor Studies Centre. The customary practices presented here are examined in a comparative manner, based on the relevant literature, and are placed within the annual festive cycle, as parts of a single perception of the world. They are linked to the place where they were performed and the time they were registered. They are interpreted in accordance with similar rituals in the broader region of Asia Minor and Southeastern Europe. Ultimately, this presentation examines the local customary repertoire and crystallizes the particularities of the local traditional religious behavior of the residents, as a contribution to the study of the Pontos Greek religious folkore, before the violent and bloody uprooting of the Greek population from there.

Achilleas G. Haldaiakis

Pontic Μusic and Folklore Texts in the Journal Chronicles of Pontos

In the monthly folklore journal called The Chronicles of Pontos (by the Pontian Association “Argonautai – Komnenoi”), which was first published in Athens in 1943, we can find some interesting early music-folk contributions by Simon Karas, the later well-known teacher of byzantine music. It seems that Karas supported the publishing effort made by the Pontian Association “Argonautai – Komnenoi” from the very beginning because an article of his entitled “The Value of Pontic Traditions” is published in the first volume of this magazine, with the following remark by its publishers: “Mr. Karas, whose struggles for the preservation and dissemination of our national music are well-known, has kindly undertaken the review of about sixty Pontic chants and songs from Mr. X(enou) Xenita’s [= Xenophon Akoglou] collection in Byzantine notation, which will be published in our journal.” Indeed, these Pontic folk songs were occasionally published in the journal, always with the reference: “Pontic Music,” accompanied by their full poetic texts, with the addition of relevant footnotes and further folklore comments. In this presentation, the poetic and music texts of the aforementioned Pontic songs are not only mentioned and commented but they are diligently prepared for their collective republication (so useful, especially in our times).

Zoe Kania – Rea Kakampoura 

The Pontian Refugee Community Komnenoi (Hasani) at Elliniko, Attica (1923-1924): From Settlement and Restoration to the Second Refugee Movement 

Nantia Macha-Bizoumi

“From the Girls of Merimna”: the Embroideries at Merimna of Pontian Women as Indicators of Labour Relations, Social Values and Cultural Practices

The white and colourful embroideries at the Museum of Merimna of Pontian Women (Welfare of Pontian Women) are handicraft with identity, polysemous historic objects with aesthetic and symbolic character. These are handicrafts made at workshops. On their surface imprinted we can find labour relations, social values and attitudes, cultural and consumer practices. Based on the specific material and using the latest theories of material culture, our research will try to enhance the dynamic involvement of objects in the social and historic life of people, and to register the relations developed among people having as a point of reference the object themselves. Merimna embroideries, being part of the historic framework of their production, narrate the history of the association and its people, since it was founded in Trabzon and re-established in Thessaloniki. These embroideries raise a series of questions to be studied: a) embroidery production in the framework of association workshops that flourished in Greece at the beginning of the 20th century, b) social work by Merimna and its operation as model education and vocational training centre, c) the effect that social and historic changes had on the Merimna workshop production, d) embroidery consumption as social practice: trousseau – wedding gifts, e) the relationships developed around embroidery production between the upper-middle-class world and the working women world.

Maria Vergeti

Collective Identity of Pontic Hellenism in the Greek State: The journey of Six Generations in One Hundred Years (1919-2019)

Collective identity is one of the objects of study in social sciences that are extremely interesting both at theoretical and at practical level. The interaction among social groups shapes our world. Each group has a collective identity. Collective identity is defined as the feeling of identification that group members have (“my people,” the people who are around me protecting me) and the action for the group. The interaction between identification and action gives an answer to the question: “Who are they and what are the members of the group?” The answer to this question may differ for the same population over time. Historic and social events bring a change in the groups’ social boundaries and cultural models. The Greeks of Pontos find refuge mainly in Greece, following the persecutions and the violent destruction of their communities in Pontos in Asia Minor from 1914 to 1924. In Greece they maintain their collective memory and present forms of action that differ from generation to generation. This presentation reports the conclusions of PhD dissertations which are based on international literature, concerning collective identity theories, and at the same time they study the identity of different generations, from the first (“refugee” generation) to the sixth (the generation of the 21st century children).

Ioannis Kaskamanidis

“Our songs”: Singing Memory, Identity, and History

In this presentation we focus on the lyrics of Pontic songs and examine those elements related to the memory, identity, and history of Pontian Greeks. We explore the ways in which oral tradition contributes to the passing down of memory, the making-up and evolution of Pontic history and the ways it shapes a narrative of the past, integrally linked to the needs and requests of the present and the future. And vice-versa: how the present and expected future define the basic axes of oral tradition. We shall indicate how the abovementioned processes are depicted in Pontic lyrics, with examples chosen from a specific sample of Pontic songs.

Ketevan Lortkipanidze – Nato Akhalaia

Mutual Influences of Greek and Kartvelian dialects

For centuries in the Pontus region, Greeks and one of the Kartvelian tribes – Lazis lived together. Their coexistence and cultural relations were reflected in the vocabulary of these people. Two different dialects were created as a result of Greek and Laz language interference:

1. Pontic dialect of the Greek language has been separated from the literary Greek and its dialects. This dialect is considered by some scientists as ‘Pontic-laz’, couse of great number of Lazian loanwords in it.

2. Atina dialect of Laz language, which most of all has moved from Kartvelian dialects. In the Pontic dialect for producing the ethnonyms in plural number were used suffixes of Kartvelian origin, such as: possessive –Ian and -T producer of plural number. For example: Laziant, Armenaant, Rusiant.

In the report we will talk about the Laz lexical units fixed in Pontic dialect of Greek language. And on the other hand about Greek borrowings in Laz dialects. We also will focus on ways of borrowing and types of loanwords.

Arzu Eker Roditakis

Travelling Memories of Pontus: A Translational Focus on a Greek-Turkish Textual Exchange

The Greek-Turkish Population Exchange left profound traces in the memory of the people who left as well as who stayed. The case of Pontic Greeks, many of whom had been forced to leave their homeland long before the Exchange, is no exception. One way of communication for Greeks and Turks is through texts of cultural memory travelling back and forth in translation. This study will focus on two such texts, one from either side that was translated and published in the other: Tamama by Yorgos Andreadis, as an example of life-writing, and Kutsal İkona (The Holy Icon), a historical novel by Turgay Bostan. Tamama was later adapted/translated into a film, Bulutları Beklerken (Waiting for the Clouds) by Yeşim Ustaoğlu, which will be considered an intersemiotic translation of Tamama, hence, of the same cultural memory. The study will focus on the source texts and their respective target texts as localized versions of the same cultural memory and explore the characteristics of localization, seeking answers to questions like what features of the memory are maintained and/or reinforced, and which are suppressed or omitted, and how the texts were recontextualized for respective Greek and Turkish readers.

Anastasia Stefanidou

Trauma, Memory, and Diaspora: From Asia Minor to America

My presentation will explore the complicated “historical truth” as this is represented and interpreted through the personal memory of trauma and nostalgia for the lost, yet very much alive in one’s imagination, home in texts of Greek American literature. In particular, I will discuss the negotiation of nostalgia and the constructions of memory about an often idealized home, the reinscription of the identity of the refugee and/or the migrant in the unwelcoming America of early 20th century, as well as the dialectical relationship between a traumatic exile and the sense of belonging in a modern Western culture and society. I will discuss the well-known biography of Thea Halo’s Not Even My Name (2000), which narrates the personal testimony of the author’s mother during the violent uprooting of the Christian populations of Asia Minor before immigrating to America, and short stories by Theano Papazoglou Margaris (1906-1991), a prominent figure of the Greek diaspora in America and an award-winning author, who focuses on the refugee’s personal redemption within the chaotic persecution of her people in Asia Minor.

Thomas Savvidis

The Philosophy of the Pontic Diet

Nutrition is primarily a biological need. It is the most basic human function, equal to life. Through this, we can study life and define human relations. The plethora of adages, sayings or proverbs referring to nutrition aim to the effective teaching of folklore wisdom using as an example the most vital human function, familiar to everyone in a experiential manner. In the geographical area of Pontos, diet is used as a vehicle in order to promote truths, messages, experiences and thus to teach, comment or set an example in an allegorical or teasing way. Using expressions from the world of diet, the moral, the right and the correct ways are taught to the broader masses whereas in other cases human actions are satirized. The recipients can easily understand these messages since the example of nutrition is familiar to everyone without exception. Through diet, the folklore Pontic wisdom is passed down from generation to generation more effectively than using other teaching practices. 

Giorgos Kouzas

The Emotional Geography of the Pontians’ Market in Kallithea (Athens): Brief Contribution to the Exploration of Poetics in Folk Culture

This presentation focuses on a more philosophical and poetic approach to folklore culture and in particular on a daily social and economic phenomenon, such the Pontians’ market in Kallithea.

More specifically, we shall focus on the geography of feelings that are caused to both visitors and sellers at the Pontians’ market in Kallithea. The feelings are evanescent as a process, since they are caused under specific conditions and stimuli, however, they are characterized by duration as they are linked to memory and to a great extent they give meaning to people’s actions and movements. In particular, we shall examine, on the one hand, how feelings are created in people through images, sounds, scents, food tasting and object touching in the market and, on the other hand, which is the recalling memory function activated through important Pontic symbols, “resonant objects,,” which we frequently ignore or overlook as “insignificant” (family photos, family symbols, objects originating from Pontos, usually found near the cash desk of each enterprise). At the same time, emphasis will be given to the symbolic importance of oral narrations and the way everyday people’s narrations create nostalgia in the older ones while they encourage the younger to be engaged in folk Pontic culture.

Giorgos Katsadoros – Aphrodite-Lidia Nounanaki

The Image of Pontians in Digital Folklore: the Case of Memes 

It is unquestionable nowadays, especially following the advent of the new millennium, that we find ourselves at the time of “secondary orality,” as Ong has so prophetically called it. The practices that succeeded printing, mainly the interactive Web 2.0, mark, indeed, a return to orality, since they supplement the written text with paralinguistic elements. Thus, the meta-language of contemporary media has allowed both the rebirth and “revival” of folk cultural elements, which, due to their mainly verbal use, were weakened or limited locally, and the appearance of new forms of them, having as their exclusive “habitat” the digital world. One of the most popular new elements today are the well-known memes, a term that was first introduced much earlier (1979) by Dawkins and had to do with the implementation and explanation of the evolution principles of cultural phenomena; nowadays, however, with this term we refer to visualized expressions that convey, through their mimics, as Blank characteristically mentions, aspects of the real world to internet users’ communities. Such a community is the Pontic community, which “has been living” in the virtual world, as well, for some decades now. Consequently, the creation, amendment and dissemination of relevant memes is reasonable. These might come from those who are consciously involved in Pontos issues and from those who simply deal with them for various reasons. In this study, we are trying to classify these memes and, by analyzing their content, to define their contribution to a semi self-determination or hetero-determination of Pontic identity.



Stavroula-Villy K. Fotopoulou

“Momoeria, New Year’s Celebration” Inscribed in the UNESCO Intangible Cultural Heritage of Humanity List

“Momoeria, New Year’s Celebration” as it is performed in eight villages in the Kozani Prefecture today, was inscribed in the Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2016 ( https://ich.unesco.org/en/RL/momoeria-new-year-s-celebration-in-eight-villages-of-kozani-area-west-macedonia-greece-01184). That was the successful conclusion of an effort that had started in 2014 and at the same time the beginning of a long-lasting venture to preserve this Pontic heritage element and other similar ones (to the extent that they will be chosen by those who participate in them). In this presentation we shall try to show how important is the fact that the expressions of our folk tradition are included in the National Inventory of the Intangible Cultural Heritage in Greece and in the International Lists of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (UNESCO, 2003). We shall also present the measures for their safeguarding as well as the distinct roles undertaken by the communities of the bearers of the intangible cultural heritage elements, by cultural heritage professionals, by the administration, and by the academia.

The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (UNESCO, 2003) has caused a large scale review of the dominant ideas concerning the role and importance of Cultural Heritage in modern societies. It has also contributed to the development of new approaches for its management and protection. We shall examine the basic points of the Convention and, mainly, the new management model proposed by the Convention.

The Ministry of Culture, following the participatory approach to the Public Culture Policies promoted by the Convention, pays special attention to the role of the group of people who perform (or practise) and transmit the intangible cultural heritage elements. Most inscriptions of intangible cultural heritage expressions in the National Inventory of ICH in Greece (http://ayla.culture.gr) have been proposed and prepared by the the communities of the people who perform or practise these cultural elements. Moreover, the safeguarding measures that accompany each inscription should express the will of the people who transmit these cultural elements, and should mobilize the relevant parts of civic society, administration, and academia.